Wat maakt de Vrije Universiteit Brussel vrij?

Wat de Verlichting heeft verduisterd – pleidooi voor meer vuur

In Activiteiten, Levenskunst, Vrijzinnigheid on 10 januari 2009 at 16:51

Voordracht n.a.v. 120e Verhaegenherdenking[1]

Een vuurtje.

Een vuurtje.

Waarde rectoren, beste leden en sympathisanten van de vrijzinnige universitaire gemeenschap,

Wat ik hier zeg wordt misschien – hopelijk – een beetje ophefmakend. Ik wil iedereen vooraf geruststellen: ik heb enkel de beste bedoelingen. Maar ik ben jong en dartel, en durf vrijuit spreken. Een deugd, denk ik.

Ik wil stilstaan bij een groot historisch raadsel, bij een Grote Afwezigheid. De christelijke cultuur brokkelt al eeuwenlang af en nooit heeft een collectief zingevend alternatief wortel kunnen schieten. Een brede vrijdenkerscultuur met eigen plaatsen en momenten, eigen gebruiken, een eigen poëzie – waarom bestaat het niet? Het verbaast mij mateloos.

Ik wil vandaag niet meer dan twee hypothesen in de zaal slingeren om dit historische raadsel te proberen verhelderen. Ik heb ze titeltjes gegeven: ‘puriteinse vrijheid’ en ‘ondergronds oponthoud’.

Puriteinse vrijheid

Onder vrijzinnigen tref je regelmatig een allergische reactie aan tegen ceremonie, ritus of traditie, en dat vanwege een populair maar puriteins vrijheidsideaal.

Het negatieve vrijheidsconcept van John Stuart Mill heeft een verbluffend ontvoogdend effect gehad: daarvoor niets dan lof. Het luidt: je bent vrij te doen wat je wil, zolang je er niemand anders mee schaadt. “Over himself, the individual is sovereign.” Die ontvoogding bereikte haar culminatiepunt veertig jaar geleden bij de culturele uitbarstingen rond mei ’68. Toen bleek dit morele kompas ook soms tilt te slaan, hoewel het voor velen onduidelijk blijft waarom – want het beginsel ‘doe wat je wil zonder een ander te schaden’ blijft toch zo goed klinken.

Ik zie dit beginsel vier keer ontsporen. Het kan libertijns worden: mensen doen wat ze willen zonder echt goed na te gaan of ze er een ander mee schaden. Het kan, paradoxaal, tegelijk puriteins uitdraaien: zelfstandigheid wordt boven alles verheven en er ontstaat een heilige schrik voor diepgaande participatie, voor elk conformisme – men zou erdoor ontrouw aan zichzelf worden.[2] Het beginsel van Mill kan ook tot onverschilligheid leiden: goed samenleven wordt onder het mom van tolerantie gereduceerd tot hoe we elkaar volmaakt met rust kunnen laten, hoe we zo min mogelijk met elkaar begaan moeten zijn. Tot slot ligt het mee aan de basis van de wijdverspreide omgangsvormen van cynisme en koketterie: alles moet bespot worden en iets serieus nemen, is flauw – toont een gebrek aan durf. Het zijn sociale tactieken: je laat je niet kennen, je laat niet tot je doordringen, alles blijft een spel, alles kan een grap worden. Niemand krijgt te weten wat er echt in je omgaat, nee: je houdt jezelf ondoorgrondbaar, ongebonden, ‘vrij’. Een meer oprechte omgang en diepgaande betrokkenheid tussen mensen worden geslachtofferd voor het behoud van deze sacrale, puriteinse zelfstandigheid.

Deze valse vrijheden zijn al vaak doorprikt door onze grote schrijvers en filosofen, maar het negatieve vrijheidsideaal blijft diep verankerd in het alledaagse leven van alleman. Ook de vrijzinnigheid raakt hier niet uit het slop: veel van haar prille ceremonieën blijven kampen met een chronische halfslachtigheid en onbestemdheid, telkens zij van deze achterhaalde, puriteinse invulling uitgaan. In de uitbouw van onze gebruiken speelt nog de extreme tegenreactie vanuit een collectief katholieke trauma – iets wat ons, de nieuwe generatie, veel minder parten speelt.

Een pleidooitje.

Een pleidooitje. Foto Jean Jottard, ULB-fotograaf.

Kortom, we moeten ons afvragen: welk vrijheidsideaal zullen we in de vrijzinnigheid huldigen, en welke vrijheidspraktijken brengen we in de werkelijkheid tot stand? Is het een vrijheid van vrijblijvendheid, of is het een vrijheid van verwerkelijking? Een vrijheid van de afstandelijkheid, of een vrijheid van de betrokkenheid? Met een boutade: een vrijheid van om het even, of een vrijheid van het goede leven?

Ondergronds oponthoud

Ik kom tot mijn tweede, bondiger hypothese. Wie zou de puriteinse schrik voor ceremonie en ritus kunnen bezweren? Kort en bondig: sterke persoonlijkheden. Onze filosofen, kunstenaars, Verlichte politici – denkers, doeners, sprekers, scheppers. Wat blijkt echter het historische geval te zijn: talrijke sterke persoonlijkheden hebben ervoor gekozen hun existentiële, esthetische en sociale verlangens naar ceremonie en symboliek in de verdoken Vrijmetselarij te beleven. Fijn voor hen, maar ik maak deze denkoefening. In een wereld zonder of met een andere, meer open Vrijmetselarij hadden diezelfde personen misschien wel de volle belofte van de Verlichting kunnen waarmaken: een breder, groter vrijdenkersgenootschap op de been brengen – een gemeenschap van miljoenen. Een open vrijdenkersinstituut waarin we ons kleine leventje verweven met grotere gehelen zoals de mensheid, onze biotoop planeet aarde, onze biologische genesis, het kosmische uitspansel, de Grote Vragen. Niet dus. Fakkeldragers van deze grotere droom ging telkens ondergronds. In de Loges van de Lage Landen lopen nu debatten wat de verregaande discretie – bij hun oprichting levensnoodzakelijk – anno 2008 nog oplevert. Een boeiende discussie.

Vernieuwen door te herbronnen

Tot zover mijn twee hypothesen. Een Vrij Onderzoek, twee open vragen, neem ze voor wat ze waard zijn. Eén ding staat vast: vernieuwing dringt zich op. De vrijzinnigheid leidt aan bloedarmoede: indien niet in de sterkte van de gedachte, toch alleszins in de sterkte van het getal. Er is een duidelijke terugval in het aantal actieve jonge vrijzinnig-humanisten. En wat zou er gebeuren als we zoals in Duitsland een Kirchesteuer zouden invoeren – toch een progressief idee? Hoeveel Belgen zullen UVV/CAL aanvinken op hun belastingsbrief? Wie weet zitten we nu wel op een plateau van subsidies waarvan de basis stilletjes is weggesleten.

Stel nu – opnieuw een hypothese –dat ik er niet volledig naastzit. Wat staat ons dan te doen? Ten eerste: de conclusie durven trekken dat onze grootste vijand onze eigen onbestemdheid is. Ten tweede, en dat is beter nieuws: inzien dat ons groeipotentieel enorm is, tenminste als we de strategische keuze maken om met een weldoordachte, wijze eigen identiteit naar buiten te treden. Dan kan de vlam van het vrijdenken overslaan op twee omvangrijke groepen: (1) de ‘zwevende kiezer’ op zingevend vlak en (2) de grote groep de facto vrijzinnigen die nu geen meerwaarde zien in een georganiseerd vrijzinnig verenigingsleven, aangezien dat in hun ogen weinig meer om het lijf heeft dan in groep intekenen op het negatieve vrijheidsideaal en present geven op losse evenementen zoals lezingen, films, etentjes – dewelke net zo goed door dozijnen andere verenigingen en instellingen op de ‘cultuurmarkt’ worden aangeboden. Tot slot: onderzoeken en beslissen hoe we het verschil zullen maken, hoe we onze wervende eigenheid zullen opbouwen. En daarvoor schuif ik – sloganesk en schetsmatig – volgende ideeën naar voren.

Een Verlicht gezelschap. Foto Jean Jottard, ULB-fotograaf.

Een Verlicht gezelschap. Foto Jean Jottard, ULB-fotograaf.

Een slogan: vernieuwen door te herbronnen. De idee van ‘het goede leven’, dat stamt uit de levenskunstfilosofie, kunnen we terug naar de voorgrond brengen – iets waartoe veel hedendaagse humanisten oproepen, zoals in onze contreien de Utrechtse prof. Joep Dohmen. Dit kunnen we realiseren door een betere balans te vinden in onze vrijzinnige waardenschaal. De klemtoon moet meer liggen op de actieve waarden en kleurrijke inhouden van de vrijzinnigheid zoals de kracht en schoonheid die we putten uit onze wetenschappelijke wereldbeelden, op onze inspirerende tradities uit de Oudheid, Renaissance, Verlichting, etc. en op onze grotere levenskunst op ethisch, esthetisch, ja zelfs erotisch vlak. Ik zie al te vaak gehamerd worden op onze passieve waarden zoals verdraagzaamheid en respect. Cruciale waarden, daar niet van, maar ze zeggen weinig over de levenscultuur van vrijdenkers en zodoende prikkelen ze niet om de vrijzinnigheid verder te ontdekken. Daarom moeten we een eigen identiteit durven hebben – een vrijzinnigheid met vorm, met vaart. Een project, een beweging. Een broedplaats voor diepgaande nieuwe cultuurvormen, waarin we ons existentiële levensgevoel letterlijk ‘faciliteren’, gericht op inspirerende wijsheid en troostende schoonheid.

Een vrijdenkersinstituut, opgebouwd uit concrete plaatsen en praktijken: kán het, zonder een graad van dogmatisme en drammerigheid te zien binnensluipen? Ik meen van wel, en dat het de tijd rijp is om enkele common wisdoms omtrent antidogmatisme op hun eigen dogmatiek te onderzoeken. Sommige ‘progressief correcte’ westerlingen raken zodanig in de knoop met hun – in beginsel lovenswaardige – inclusie-denken dat ze zich er ongemakkelijk bij voelen om zelf nog een uitgesproken eigen cultuur uit te dragen. Het is de opdracht van de vrijzinnigheid om mensen die in deze wat tragikomische, stuurloze situatie zijn verzeild een heilzame uitweg te bieden. Precies door terug ongecomplexeerd een eigen cultuur uit te bouwen.

En wat meer is: zo’n uitgesproken vrijzinnige cultuur lijkt me een veel potenter instrument om voorbij alle praatjes echt werk te maken van een inclusieve interculturele samenleving. Je kan op de vlakte blijven door diepgaande participatie te mijden: dan doe je niets verkeerd, maar… dan doe je ook weinig goeds, én je maakt er je culturele leven een pak schraler mee. Een gezonde eigenheid hoeft echt niet zo argwanend worden bekeken. Het doet (velen, vaak) deugd. En ik vermoed dat geen onaardig aantal vrijzinnigen ook wel eens wat meer wil dan de vrijheid van vrijblijvendheid.

Ik sprak vorig jaar met prof. Rik Pinxten, voorzitter van het HVV. Hij wil niets liever dan een artistieke samenleving, en is niet vies van een atheïstische religiositeit. Hoewel ik reserves heb bij enkele van zijn pseudo-wetenschappelijk aandoende uitlatingen, toch een interessante wending in de vrijzinnigheid. Ik stel aan prof. Pinxten en iedereen voor: werk maken van een echte, voldragen nieuwe vrijdenkerscultuur. Onder vrienden en ook in de VUB-structuren zijn we hiervoor enkele concrete projecten aan het uittekenen, zoals de eventuele inrichting van een Centrum voor Levenskunst aan de VUB. Met een beetje meeval beginnen we die mooie plannen binnenkort in geslaagde realisaties om te zetten. U hoort nog van ons.

Ik sluit af op de enige gepaste manier: ik span Barack Obama voor mijn kar. De cynici zeggen dat het onmogelijk is om anno 2008 een tegelijk hechte en open, tegelijk gevoelsmatige en nuchtere filosofische gemeenschap in vol ornaat te doen floreren– mensen hebben er geen boodschap aan, en zo’n gemeenschap zou gedoemd zijn de fouten van het verleden te herhalen: bemoeizucht, bekeringsdrang, bekrompenheid, valse trots. Ik ben geen fatalist. Ik geloof in de mogelijkheid van echte verandering: een nieuwe vrijheid, een voller leven – individueel en wereldwijd. En dat via onze vrijzinnigheid. Allemaal samen: yes we can. Dank u.

Pieter Bonte

Voorzitter studiekring Vrij Onderzoek

Reacties zeer welkom op het forum van de Esplanade – ‘trefpunt voor de vrijdenkende student’ – op http://esplanade.vub.ac.be of op pieter.bonte@vub.ac.be.


[1] Oorspronkelijke publicatie: http://www.uvv.be/uvv5/pub/cinfo/smedia/pdf/15.pdf. Dit is een wat uitgediepte versie van mijn speech gegeven op de Verhaegenherdenking. De empathische lezer hoeft dus niet te vrezen dat ik de toehoorders heb gedwongen dit hele epistel te aanhoren. U als lezer kan op elk moment doorbladeren, bijgevolg heb ik mij wat meer vrijheid gegund voor de lengte van dit opiniestuk. Maar laat dit u echter vooral niet ontraden om gebiologeerd door te lezen tot aan het einde.

[2] Bovendien heb ik vorming tot zelfstandig denken vanuit dit beginsel – ook in de lessen zedenleer – soms zien omslaan in een oefenschool die de knepen leert hoe je jouw eigen mening zoal ónaantastbaar kan maken voor rationeel of moreel argument. Een overmatige waardering van ‘het eigen gedacht’ blust het vuur voor kennis en wijsheid: gemakzucht en eigenwijs je m’en foutisme worden dan leidmotief.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: