Wat maakt de Vrije Universiteit Brussel vrij?

St. V. – Verhaegenherdenking

In Activiteiten on 18 december 2009 at 11:20

Het voltallige bestuur van VO nam dit jaar deel aan de herdenkingsplechtigheid om trouw te getuigen aan het gedachtegoed van de stichters van onze universiteit en de erkentelijkheid tegenover diegenen die ze uitgedragen en verdedigd hebben ook in moeilijke omstandigheden doorheen haar geschiedenis. Dit jaar stond St.V. in het teken van vrijdenker Francisco Ferrer. (Speech n.a.v. Verhaegenherdenking aan einde bericht)

Foto’s José Gavilán

Bloemenhulde Monument Th.Verhaegen

Bloemenhulde Groupe G

Speech:

Beste Vrienden, Chers Amis,

“Het vrij onderzoek heb ik als eerste in mijn vaandel geschreven en mijn vaandel is dat van de Brusselse Universiteit.” Deze uitspraak werd gedaan door Pierre Theodore Verhaegen. Hij gaf de universiteit hiermee een intentieverklaring die in twee woorden kan worden samengevat: ‘vrij onderzoek’.

De rector van de VUB, de heer Paul De Knop, vermeldde in zijn openingsrede van dit academiejaar dat het vrij onderzoek gegarandeerd moet blijven in het pedagogisch project van de VUB. Ik citeer: “Wij huldigen het principe van vrij onderzoek, verwerpen dogma’s en gezagsargumenten bij de opbouw van onze overtuigingen en erkennen geen ander moreel gezag dan de mens zelf.”

De traditie wordt – althans op het principiële vlak – dus verder gezet. Het mag echter niet bij woorden blijven. Het is in de dagelijkse praktijk dat de principes van het vrij onderzoek moeten gerealiseerd worden. Zonder pessimistisch te willen zijn wil ik in mijn tussenkomst toch een aantal vraagtekens plaatsen. Deze zijn vooral bedoeld om iedereen waakzaam te houden in het bewaken van onze uitgangspunten. Dat is immers de belangrijkste bestaansreden van een viering als deze.

Dat er rekening gehouden wordt met de algemene principes van het Vrij Onderzoek tijdens het doceren van de lessen wordt door iedereen als vanzelfsprekend beschouwd.

Dat er ook op vlak van wetenschappelijk onderzoek aan onze universiteit gewerkt moet worden volgens deze methode, daar zal iedereen het principieel ook wel mee eens zijn. Toch is hier zeker waakzaamheid geboden. Dat in het wetenschappelijk onderzoek niet wordt teruggevallen op dogma’s of geloofspunten is waarschijnlijk evident. De principes van vrij onderzoek zijn echter veel ruimer.

Dit wordt bondig en krachtig samengevat in de door iedereen, zeker aan de VUB, gekende uitspraak van Henri Poincaré: “Het denken mag zich nooit onderwerpen, noch aan een dogma, noch aan een partij, noch aan een hartstocht, noch aan een belang, noch aan een vooroordeel, noch aan om het even wat, maar uitsluitend aan de feiten zelf, want zich onderwerpen betekent het einde van alle denken“.

Zijn wij er zeker van dat het wetenschappelijk onderzoek, ook aan de VUB, zich soms niet aan bepaalde belangen onderwerpt? Wordt het onderzoek steeds enkel door de feiten gestuurd?

Enkele voorbeelden:

– Doen de sterk tegenstrijdige wetenschappelijke studies inzake de klimaatswijziging niet vermoeden dat bepaalde wetenschappers ook door andere belangen gestuurd worden?

– Wordt wetenschappelijk onderzoek in de medische sector – minstens wat de keuze van de werkterreinen betreft – niet mee bepaald door economische belangen van farmaceutische firma’s?

– Vormt de privé-financiering van wetenschappelijk onderzoek geen bedreiging voor de onafhankelijkheid van de wetenschapper?

– Als sterk de nadruk wordt gelegd op de onderzoeksprestaties en als de financiering daaraan gekoppeld wordt, zullen onderzoekers dan niet eerder geneigd zijn aandacht te besteden aan die domeinen waar (snel) resultaat kan worden geboekt eerder dan aan andere maatschappelijk waardevolle onderzoeken?

Veel vragen die minstens aantonen dat het toepassen van het principe van vrij onderzoek ook in een universitair kader als dat van de VUB niet steeds evident is.

En wat op het ruimere maatschappelijke vlak?

Heeft de VUB een rol te spelen in het uitdragen van de principes van het vrij onderzoek en welke kan daarbij de rol zijn van een vereniging als onze Studiekring Vrij Onderzoek? Heeft de universiteit en de maatschappij m.a.w. nog wel nood aan de studiekring vrij onderzoek? De meningen hierover lijken soms verdeeld.

60 jaar na de oprichting van de studiekring Vrij Onderzoek trachten gemotiveerde studenten binnen VO (VUB) en binnen Libre Examen (ULB) nog steeds Verhaegen’s vaandel te verdedigen. Maar wat is de taak en de rol die de studiekring speelt? Is het nuttig dat studenten zich hiermee bezig houden of is dit een taak die enkel weggelegd is voor academici?

Voor mij is het antwoord op deze vragen duidelijk:

Ook onze moderne samenleving heeft nood aan het principe van vrij onderzoek, aan een kritische blik die alles in vraagt durft stellen en niet alles als vanzelfsprekend aanneemt maar toetst aan de feiten, aan een houding die ons behoedt voor dogma’s en opgelegde denkbeelden. Overtuigingen waar generaties voor de mijne zo hard om gestreden hebben mogen niet vergeten worden maar moeten continu verdedigd worden. Ook nu nog loeren dogma’s immers langs alle kanten:

– Niet alleen in Amerika, maar ook in Nederland en België ontstaan conflicten tussen het vrije gedachtegoed en andere visies. In België meer concreet tussen vrijzinnigen, katholieken en moslims, maar ook nieuwere strekkingen als Scientology proberen toegang te vinden en “zieltjes” te winnen. Botsingen en confrontaties tussen deze geloofs- en culturele gemeenschappen zijn onvermijdelijk.

– De evolutietheorie van Darwin, de enige ontstaanstheorie die wetenschappelijk onderbouwd is, wordt bekritiseerd, ook vanuit de moslimwereld en zelfs in die mate dat het onderwijs van de evolutietheorie in middelbare scholen in vraag wordt gesteld.

Enerzijds moeten we niet naïef tolerant zijn, anderzijds moeten we het gevaar voor de islam niet overdrijven. We mogen niet vervallen in een wij/zij denken. Een van de belangrijkste uitdagingen is het zoeken naar hoe moslims volwaardig kunnen participeren aan onze samenleving, met wederzijds respect maar met behoud van onze democratische waarden, ethische én wetenschappelijke verworvenheden. Ook deze problematiek moet worden benaderd vanuit de principes van vrij onderzoek.

VO verdedigt daarom niet enkel een kritische ingesteldheid onder de studentengemeenschap maar ook in de rest van de maatschappij. VO’s invloed reikt daardoor verder dan de universiteit. Kritische studenten zullen immers hun gedachten meedragen voor de rest van hun leven en ook in hun beroepsomgeving gebruik maken van alles wat ze geleerd hebben op de universiteit. En dan heb ik het zeker niet alleen over boekenwijsheid. Van juristen tot politicologen en sociologen, van psychologen tot de exacte wetenschappers: na hun studies zullen zij zich in hun verdere beroepsleven steeds bewust moeten blijven van de hier vooropgestelde principes.

VO is nodig om studenten instrumenten, informatie en denkwijzen aan te reiken zodat zij zich met een open vizier een mening kunnen vormen over de grote uitdagingen waar onze maatschappij mee geconfronteerd wordt.

Ondanks dat ook in de universitaire wereld, efficiëntie en besparingen kernwoorden zijn geworden, druk ik de hoop uit dat de VUB de werking van de studiekring Vrij Onderzoek zal blijven garanderen.

Tot slot nog dit:

Natuurlijk staat deze dag in het teken van Verhaegen, toch is er, en zeker dit jaar, een andere grote meneer die het vandaag verdient om nog eens letterlijk en figuurlijk in de bloemetjes te worden gezet. Het letterlijke gedeelte is voor straks door ook aan zijn standbeeld een krans neer te leggen, het is nu aan mij om dat even figuurlijk te doen.

100 jaar geleden werd vrijdenker Francisco Ferrer terechtgesteld. Als stichter van een niet religieuze school verwierf hij al snel internationaal prestige. Ook hij vond dat onderwijs rationeel en vrij van dogmatische waarheden diende te zijn. Hij moedigde aan om zelf te leren onderzoeken, zelf te leren nadenken, zelf naar “de waarheid” op zoek te gaan.

Goed onderwijs is de sleutel tot bewuste burgers.

De sleutel tot een vrijheid van gedachten.

De sleutel voor veel problemen.

Maar zelfs nu, een eeuw later is onderwijs nog niet eerlijk verdeeld.

Desondanks heeft de Vrije Universiteit dit jaar heel wat te vieren. Niet alleen bestaat de ULB 175 jaar en de VUB 40 jaar, ook de studiekring Vrij Onderzoek bestaat dit jaar 60 jaar. Ik nodig jullie dan ook van harte uit om aanwezig te zijn op ons 60 jarig jubileum. Dit zal doorgaan volgende dinsdag 24 november vanaf 15.30 op de VUB.

Ni Dieu, ni Maître

Ik dank U

Sanne Haex

Voorzitter Studiekring Vrij Onderzoek

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: